Rusya, Lenin’in 1924 yılında ölmesiyle birlikte ikinci bir büyük değişim yaşadı. 1922 yılında Komünist Parti Genel Sekreteri olan Josef Stalin, bu görevi sayesinde Lenin’in öleceği 1924 yılına kadar parti içinde gizli planlarını yürüttü ve kendi destekçilerini sessizce partinin kilit noktalarına taşıdı. Çok sayıda tarihçi, araştırmacı ve psikoloğun ideolojik saplantıları ve psikolojik sorunlarıyla yoğrularak tarih sahnesine çıktığını öne sürdüğü Stalin, Lenin öldüğünde hızla hareket ederek hayalindeki kendi mutlak iktidarına rakip olarak değerlendirdiği Troçki gibi çok sayıda ismi partiden tasfiye edip cezalandırarak iktidarı ele geçirdi.
1930’lara gelindiğinde Sovyetler Birliği’ni elinde tutan tek güç Stalin’di. Kararlarının kusursuz olduğuna inanan psikolojik bir vaka olmakla beraber, aynı zamanda gerçeklikten kopmamış zeki bir diktatör ve devasa bir askeri güce sahip kitlesel seri katil olarak sahnedeydi. İçerideki sorunlarını bitirdikten sonra, tarihte derin izler bırakmış projelerini hızla hayata geçirmeye başladı.
Korenizatsiya: Bir “Böl ve Yönet” Mekanizması
Bu projelerden biri de Korenizatsiya (Yerlileştirme) adını verdiği politikaydı. Lenin döneminden beri var olan ve o dönemler Milliyetler Halk Komiserliği görevini de yürüten Stalin tarafından şekillendirilen bu projenin görünürdeki amacı; Rus olmayan, ulusal gelişimleri Çarlık döneminden beri baskı altında kalarak dünyadan geri kalmış ve birbirinden kopuk, çoğu Türk olan toplulukları Komünist ideolojiye ve devrime entegre ederek yeni bir Sovyet ulusu inşa etmekti. Ancak kendisi de bir Kafkasyalı olan Stalin, bölgenin karmaşık etnik yapısından nasıl faydalanabileceğini çok iyi biliyordu. Kafkasya bölgesinin ortak bir çatı altında ve büyük bir Türk-İslam birliği etrafında toplanmasını kendi rejimi için en büyük tehdit olarak gören Stalin, Korenizatsiya politikasını acımasız bir “böl ve yönet” mekanizmasına dönüştürdü.
Rusya böyle bir tehdidi, 1917’de Osmanlı Devleti’nin desteğiyle kurulan Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti zamanında tecrübe etmişti ve Stalin bu gerçeği en iyi bilenlerden biriydi.
Yerlileştirme projesi, binlerce yıldır bölgede yaşayan yerli halkları bir anda parçalamaya başladı. Sinsi propagandalar eşliğinde topluluklara izole yerel dillerinde eğitim hakkı tanınırken, aynı zamanda her bir boy ve lehçe için ayrı alfabeler türetilerek ortak iletişim ve kültür bağları sistemli bir şekilde zayıflatıldı. Özellikle Azerbaycan Türkleri ve Kuzey Kafkasya’daki Türk ve Müslüman halklar, suni sınırlarla çizilmiş özerk bölgelere hapsedilerek sözde milli sınırlar hediye edilerek birbirlerinden izole edildiler. Yerlileştirme adı altında bu sınırlar içerisinde yerel yöneticiler yönetime geliyor gibi görünse de, gerçekte bu kadrolar Moskova’nın sıkı denetiminde tutularak Kafkasya’nın tarihi direniş ruhu kırılmaya ve bölge halkları Sovyet sisteminin itaatkâr birer parçası haline getirilmeye çalışıldı.
Sözde Müstakil Millet Zehiri ve İsim Mühendisliği
Bu parçalama stratejisinin en somut ve trajik örneklerinden biri ise tarih boyunca aynı kökten gelen, aynı kaderi paylaşan ve günümüzdeki Çeçen milletinin atası olan Vaynah halkının bir parçası olan İnguşlar üzerinde uygulandı. Yüzyıllardır Çeçenlerin bir parçası olarak ortak bir dil, kültür ve direniş geleneği etrafında kenetlenmiş bu kardeş topluluk, Stalin’in sınır ve kimlik mühendisliğinin doğrudan hedefi haline geldi. Yerlileştirme politikasının sinsi bir uzantısı olarak devreye sokulan “sözde müstakil millet” projesiyle, İnguşların Çeçenlerden ayrı, tamamen bağımsız bir ulus olduğu tezi işlenmeye başlandı. Bu yapay ayrışmayı kalıcı kılmak adına ilk olarak idari sınırlar bıçak gibi kesildi; 1924 yılında Özerk Sovyet Sosyalist Dağlı Cumhuriyeti lağvedilerek Çeçen ve İnguş özerk bölgeleri birbirinden koparıldı. Hemen ardından dil ve tarih üzerindeki operasyonlar hız kazandı. Ortak Vaynah mirasını unutturmak amacıyla İnguşça ve Çeçence için farklı edebi standartlar ve ayrı alfabeler oluşturulurken, Sovyet tarihçileri eliyle iki topluluğun geçmişini birbirinden uzaklaştıran yapay tarih anlatıları kaleme alındı.
1934 yılında idari gerekçelerle iki bölge yeniden birleştirilirken dahi Moskova’nın bu bilinçaltı operasyonu hız kesmedi. Yeni kurulan yapıya iki halkı tek bir kökte buluşturan doğal üst kimlikleri olan “Vaynah Cumhuriyeti” veya “Çeçen Cumhuriyeti” adı verilmedi. Bunun yerine araya, görünüşte masum o keskin kısa çizgi konularak Çeçen-İnguş Özerk Bölgesi adı tercih edildi. Bu, sosyolojik, tarihi, siyasi sebepleri olan bir tercih olmadığı gibi, tesadüfi bir tercih de değil, çok ince düşünülmüş bir toplum mühendisliği eseriydi. Devletin adından resmi belgelere, okul kitaplarından tabelalara kadar her gün bu isimle karşılaşan bireylerin bilinçaltına ve zihnine, bir millet olmadıkları, sadece aynı idari çatıyı paylaşan iki ayrı ulus oldukları mesajı kazındı. Üstelik nüfusça kalabalık olan Çeçen isminin başa yazılması, İnguşlarda zamanla “gölgede kalma” ve “ikinci planda tutulma” psikolojisi yarattı. Böylece Stalin, tek bir kurşun dahi sıkmadan, sadece kelimeler ve hediye edilmiş sınırlar maharetiyle Kafkasya’nın en köklü millet bağını içeriden çözmeyi başarmıştı.
1944 Sürgünü ve Dönüş Yolundaki Toprak Oyunları
Stalin’in oyunları bu kadarla bitmedi. 23 Şubat 1944’te Kızıl Ordu’nun yüzbinlerce Çeçen için planladığı soykırımın başladığı gün, yüz binlerce Çeçen (ve İnguş) hiçbir ayrım gözetilmeksizin hayvan vagonlarına doldurularak Orta Asya’nın ve Sibirya’nın dondurucu bozkırlarına sürgün edildi. Moskova bir milleti ikiye bölmüş, sonra ikisini de “hain” ilan etmiş ve nihayet daha önce bahşettiği mükemmel(!) sınırları da ellerinden almıştı.
Stalin’in uzun yıllar süren kirli iktidarı boyunca alfabelerle, sınırlarla ve bölücülük propagandalarıyla birbirine yabancılaştırılmaya çalışılan bu iki kardeş topluluk, sürgün trenlerinde ve Kazakistan steplerindeki ölüm kalım mücadelesinde yeniden tek yürek oldu. Açlık, soğuk ve salgın hastalıklar karşısında omuz omuza veren Çeçenler ve İnguşlar, gurbetteki bu büyük yıkımda kendi öz kardeşlerinden başka tutunacak hiçbir dalları olmadığını acı bir tecrübeyle yeniden hatırladı.
Fakat Sovyet aklının fitne tohumları, 1957 yılında Kruşçev döneminde verilen geri dönüş izniyle birlikte çok daha sinsi bir biçimde yeniden devreye sokuldu. Sürgünden sağ kurtulabilenler vatanlarına döndüklerinde, Çeçen-İnguş Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kağıt üzerinde yeniden kuruldu ancak toprak bütünlükleri kasten parçalanmıştı. Özellikle İnguşların tarihi toprakları olan ve Vladikavkaz’ın doğusunu kapsayan Prigorodni bölgesi, sürgün yıllarında Kuzey Osetya’ya bağlanmış ve geri dönüşte İnguşlara iade edilmemişti. Buna karşılık Moskova, Çeçen ve İnguşlara kuzeydeki Rus nüfuslu bazı ovaları vererek iki halkın dikkatini kendi içlerindeki toprak ve yerleşim sorunlarına çekti. Öz vatanlarında mülteci durumuna düşürülen İnguşlar kendi topraklarını geri almaya çalışırken, Sovyet yönetimi bu krizi çözmek yerine iki kardeş halk arasındaki kadim dayanışmayı gölgeleyecek yeni bir kırılma hattı yarattı. Böylece sürgünün o büyük acısında yeniden birleşen Vaynah ruhu, dönüş yolunda masaya konulan toprak oyunlarıyla bir kez daha derin bir yara aldı.
1990’lar: Ruslan Auşev, Boris Yeltsin ve Kesin Kopuş
Stalin’in on yıllar boyunca ilmek ilmek işlediği bu “iki ayrı ulus” bilinçaltı çalışması ve 1957’de bırakılan mayınlı sınırlar, asıl büyük sonucunu Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecine girdiği 1990’ların başında verdi. 1991 yılında Cahar Dudayev liderliğindeki Çeçenler, Moskova’ya karşı tarihi bir bağımsızlık mücadelesi başlatırken, aynı çatı altındaki İnguş siyasi eliti tamamen farklı bir rotaya yöneldi. Sovyet ordusunda yetişmiş eski bir general olan Ruslan Auşev’in öncülüğündeki bu kadro, Çeçenlerle ortak bir bağımsızlık cephesinde birleşmek yerine Moskova’nın çizdiği sınırlar içinde kalmayı ve Çeçenlerin bir parçası olan İnguş topluluğunu Çeçen ulusundan tamamen koparmayı seçti.
Bu ayrılıkçı hamle, Kremlin’deki Boris Yeltsin yönetimi tarafından derhal desteklendi ve stratejik bir fırsata dönüştürüldü. Çeçen direnişini yalnızlaştırmak ve Kafkasya’da yeniden bir Vaynah birliği kurulmasını önlemek isteyen Yeltsin, 1992 yılında İnguşetya Cumhuriyeti’nin Rusya Federasyonu bünyesinde ayrı bir birim olarak kurulmasını resmen onayladı. Auşev’in kendi sözde “müstakil ulus” cumhuriyetini kurma hırsıyla Yeltsin’in Çeçenistan’ı kuşatma siyaseti aynı noktada birleşmişti. Böylece 1920’lerde alfabelerle ve isim mühendisliğiyle başlatılan, 1944 sürgünüyle sınanan ve 1957’de toprak krizleriyle derinleştirilen o sinsi plan, 1990’larda Ruslan Auşev ve Boris Yeltsin işbirliğiyle kesin bir ayrılığa dönüştü. Stalin’in masada çizdiği yapay sınırlar, aradan geçen yetmiş yılın sonunda iki kardeş halkı birbirinden tamamen koparan kalıcı duvarlar haline geldi. Sovyetler Birliği dağılırken Almanları bölen meşhur Berlin Duvarı yıkılmış ve Almanlar yeniden birleşmişti ama ne acı ki Almanların yaşadığını bu kez Çeçenler, hem de öz kardeşleri sayesinde yaşamaktaydı.
Sonuç: Kuzey Kafkasya’ya Vurulan Tarihi Darbe
Tarihsel gerçekler ışığında bakıldığında, 1990’larda sahnelenen bu İnguş Cumhuriyeti macerası bir özgürleşme hamlesi değil, kökleri Stalin dönemine dayanan derin bir bölücülük projesinin son perdesiydi. Yüzyıllardır Vaynah topluluğundan doğan kadim Çeçen ulusunun ayrılmaz bir parçası olarak varlık gösteren bu halk, öz kardeşleriyle milletleşmek ve devletleşmek yerine Rus devlet aklının laboratuvarlarında üretilmiş sözde “müstakil millet” kurgusuna mahkûm edildi. Ancak tarihi ve sosyolojik temelleri yapay olarak kurgulanmış, kendi öz gövdesinden koparılarak Moskova’nın dar sınırlarına hapsedilmiş bir yapının uzun vadede ayakta kalması mümkün değildir. Nüfusu ve coğrafyası küçültülmüş, kadim direniş ruhu törpülenmiş bu suni kimlik, Rusya’nın asimilasyon çarkları arasında gelecekte kaçınılmaz olarak erimeye ve tarih sahnesinden silinmeye yüz tutacaktır.
Neticede bu ayrılıkçı oluşum, yalnızca İnguşların kendi geleceklerini ipotek altına almakla kalmamış, aynı zamanda tüm Kafkasya’yı tek çatı altında birleştirme potansiyeline sahip olan büyük Çeçen direnişine içeriden vurulmuş en ağır darbelerden biri olmuştur. Moskova, Kafkasya’nın kalbindeki çelikten cepheyi ikiye bölerek hem Çeçen bağımsızlık mücadelesini kuşatmış hem de bölgede yeniden doğabilecek büyük bir Kafkas birliğinin önünü en kritik noktadan kesmiştir.
Günümüzde birçok İnguş aydını, bu asırlık Rus toplum mühendisliği zekası projesinin farkında olsalar da, İnguşetya isimli bölücülük projesi maalesef derin izler bırakarak varlığını sürdürüyor. Ve tüm bunlar, Kadirov “şeytanlaştırmasının” arkasında ustaca gizlenerek yaşanıyor.
İçkeryacılar zamanında farklı şekillerini gördüğümüz “Çeçenleri şeytanlaştırma” propagandalarının bir başka çeşidi olan ve halen Çeçenler arasındaki sorunların sinsice süslenmesiyle üretilen Kadirov “şeytanlaştırması” propagandası üzerinden de aslında yine Çeçenlerin yalnızlaştırılması ve yıpratılması amacı güdüldüğü hususuna da, başka bir yazıda ayrıca değineceğiz.
Şamil İGDE


