Azerbaycan – İsrail İlişkileri Nereye Gidiyor?

Azerbaycan – İsrail İlişkileri Nereye Gidiyor?
  • 03.10.2019
  • 81 kez okundu

‘Coğrafya kaderimizdir’ demiş, İbn-i Haldun. Öyle ki bugün varlık sürdüren devlet ve devletçikler sahip oldukları jeopolitik imkanlar üzerinden politikalar yürütmektedir. Kimi devletler bu politikaları stratejik olarak uygulayarak küresel aktör olma rolüne sahip olmuşken, kimi devletler ise bölgesel çapta bir büyümeyi yeğlemiştir. Coğrafyası bahsedilen büyümeye elverişsiz olan yönetimler, gözlerini doğal kaynaklar bakımından zengin olan bölge ve topraklara çevirmiştir.

Bugün Ortadoğu merkezli istikrarsızlıkların etnik ve dini boyutunu bir kenara bırakırsak, elde edilmek istenen zenginliklerin temel odağında doğal kaynakların olduğunu söyleyebiliriz. Bu rekabet ise beraberinde bölgesel karmaşa, büyük güçlerin nüfuz faaliyeti ve tarihsel-kökensel birtakım iş birliklerini getirmektedir. Öyle ki bölgede dengeyi sağlamak adına yapılan bu iş birlikleri, Ortadoğu’dan Kafkas coğrafyasına kadar uzanmaktadır. İran-Ermenistan ve Azerbaycan-İsrail ilişkileri buna örnek gösterilebilir.

Azerbaycan-İsrail İlişkileri ve İran Sorunsalı

Azerbaycan-İsrail ilişkilerini incelerken yalnızca iki ülke perspektifinden bakarak değerlendirmek pek tabi yanlış olacaktır. Neticede gerek Ortadoğu’da olsun gerekse Kafkasya’da bu ilişkiyi iyi ve kötü yönde etkileyebilecek önemli aktörler bulunmaktadır. Bunun temsilini ise bölgesel olarak Ermenistan ve İran üstlenmektedir.

Esasen bakıldığında kültürel olarak Azerbaycan ve İsrail oldukça uzun bir geçmişe sahiptir. Yahudilerin en eski yerleşim yerlerinden olan Azerbaycan’da Cuhuralar olarak da bilinen Kafkas Yahudileri, aslında bu ilişkinin temellerini oluşturmaktadır. Öyle ki Azerbaycan Türkleri ile bölge Yahudileri yıllardır uyum ve denge içinde yaşamaktadırlar. Özellikle Cuhura Yahudileri kendi dillerini ve geleneklerini kaybetmeksizin Azeri Türkçesini ve birçok Azeri geleneğini ve yaşayışını benimsemiş durumdadır.

İlaveten Azerbaycan için maddi manevi önemli bir konu olan Dağlık Karabağ sorununa da kayıtsız kalmamaktadırlar. Diğer yandan Dağ Yahudileri tarafında kurulmuş ya da kurulmasında öncü olunmuş STK’lar (AZİZ, Hayfa-Bakü Dostluk Derneği, EAJC, FJC gibi.) ve bu kurumların faaliyetleri- medyayı etkin şekilde kullanımlarını da eklersek- hem İsrail hem de dünya Yahudileri ile bağlantı kurulmasının yolunu açmıştır. Böylelikle lobilerin etkinliği de artmıştır.

İki halk arasındaki diplomatik ilişkiler ise Azerbaycan’ın bağımsızlığı sonrası süreçte bir ivme kazanmıştır. İsrail, Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk devletlerden biri olmakla birlikte, 1993 Şubat’ında da Bakü’de büyükelçilik açmıştır. Nitekim İsrail, komşularıyla sorunları olan (özellikle İran) ve desteğe ihtiyaç duyan Azerbaycan ile yakınlaşmanın kendisine önemli avantajlar sağlayabileceğini öngörmüştür.

Bakü ise İsrail ile geliştireceği ilişkileri stratejik olarak görmeye Dağlık Karabağ Savaşı dönemi ile başlamıştır. Tabi ki burada Dağ Yahudilerinin Karabağ konusunda Azerbaycan’a verdiği destek ile İsrail sempatisinin elde edilmesi düşüncesi göz ardı edilmemelidir.

Azerbaycan’ın İsrail’e yönelmesinde, Rusya ve İran’ın Ermenistan lehine olan tutumunu göstermek yanlış olmayacaktır. Rusya’nın Güney Kafkasya’da en yakın ilişkilere sahip olduğu devlet Ermenistan’dır. Moskova birçok konuda da Ermenistan’a açık destek vermektedir. Azerbaycan ve Ermenistan’ın aralarındaki uyuşmazlık durumunda ise haliyle Erivan daha karlı çıkmaktadır. Azerbaycan’a kıyasla daha modernize edilmiş silah ve teçhizat desteği sağlayan Rusya, dolaylı olarak Ankara-Bakü ilişkilerinde de bir sekte yaratmaktadır.

Diğer yandan ABD, Fransa ve Rusya’da güçlü diasporaya sahip Ermenistan, özellikle ABD’deki güçlü lobileri sayesinde Azerbaycan’a yönelik silah satışı kısıtlamasında Washington üzerindeki etkinliğini korumaktadır. Bunun karşılığında ise İsrail’in arabulucuğuyla Amerika ve dünyadaki Yahudi lobileri, Azerbaycan için belli imkân ve olanaklar sağlamaktadır.

Nitekim 2012 ve 2016 yıllarında Tel Aviv-Bakü arasında 1,6 milyar dolarlık insansız uçak, uçaksavar ve füze savunma sistemi; 5 milyar dolarlık silah anlaşması ve tarım, standardizasyon gibi konularda memorandum imzalanmıştır.

İran faktörüne baktığımızda, bugün İran birçok etnik kimliği içerisinde barındıran ve özellikle Ermeni vatandaşlarına önemli istisnalar tanıyan bir ülkedir. Kendilerinin kan bağıyla bağlı olduklarını ifade eden Tahran, bünyesindeki 25 milyon Azerbaycan Türkü’nün yarattığı endişeyi de hatırlayıp politik hamlelerinde Ermenistan yanlılığını korumaktadır.

Bölgede Batı ile çevrelenen bir İran, ekonomik abluka altındaki Ermenistan’ı çıkar yol olarak desteklemektedir. Aynı şekilde Ermenistan’ın dış dünyaya açılımını İran üzerinden sağlayabilecek olması aradaki ilişkileri derinleştirmiştir.

Ortadoğu’da Arap Baharı süresince karmaşanın devam etmesi aslında İsrail’i bölge de yalnızlaştırmıştır. Bölgesel Şia hamiliği emelinde olan Tahran yönetimi; din, terörizm, etnik terörizm alanlarına faaliyet yürüterek, ideolojik ve güvenlik bağlamında doğrudan doğruya hedef olarak gördüğü İsrail’i daha etkisiz bırakmayı amaçlamıştır.

İran’ın füze teknolojileri ve nükleer çalışmaları ise eli güçsüz olan İsrail’i tedirgin etmektedir. Tel Aviv bu sayede enerji tedariki anlamında Azerbaycan’a yönelirken, diğer anlamda ABD ve Batı’yı arkasına almış durumdadır.

İran tıpkı Rusya gibi çevresinde bir ABD-NATO yapılanması istememektedir. İsrail’in Azerbaycan ile yakınlaşmasını ise tamamen İran’a yönelik bir hamle olarak değerlendirmektedir. AIPAC (Amerikan İsrail Kamu İşleri Komitesi) 2016 raporuna göre İsrail Azerbaycan’ı; ‘en büyük enerji tedarikçisi’, ‘İsrail silahlarının kilit alıcısı’ ve ‘komşu olduğu İran’la karmaşık üç yönlü bir dansın partneri’ olarak görmektedir.

Nitekim Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’nün yayımladığı bir rapora göre, İsrail’in silah ihracatında 2014-2018 arasında en büyük üç müşterisi olarak Hindistan, Azerbaycan ve Vietnam yer almaktadır. Yine 2016 yılında İsrail-Azerbaycan arasında Demir Kubbe (IronDome) hava savunma sistemleri sevkiyatı üzerine bir karar bildirilmiştir.

Bakü bu sayede Ermenistan’ın İskender füzelerine karşın topraklarında güven inşa edebilecekti. Fakat İran bütün bu girişimleri direkt olarak kendi topraklarına yönelik alternatif saldırı sahası olarak görmektedir.

Her ne kadar Azerbaycan’dan ve İsrail’den iki ülke arasındaki ilişkilerin üçüncü ülkelere yönelik olmadığı yönünde açıklamalar zaman zaman yapılmış olsa da İran yönetimi bu yönde Azerbaycan’ı eleştirmiştir. Bir eleştiri de 2012 yılında İran’ın kuzeyinde İsrail’e tahsis edildiği belirtilen “Azerbaycan” isimli bir hava üssü üzerine gelmiştir. Tahran yönetimi bu girişim sonrası İsrail’in kendi topraklarına bu kadar yaklaşmasını istihbarat nitelikli faaliyet olarak görmüş ve Bakü’ye nota vermiştir.

ABD için İran’a yakınlık ise hem Rusya’yı çevrelemek hem de İran’ı endişelendirip panikletmek demekti. Fakat pek tabi bu durum Azerbaycan’ın aleyhine olacaktır.

Görüldüğü üzere Ortadoğu’nun bitmek bilmeyen kaos ortamı, dayanışma içerisinde olan bölge ülkeleri karşısında Arap ve Müslüman olmayan İsrail’i bölgede yalnızlaştırmıştır. İsrail, bahsedilen bu yalnızlık problemini, Arap olmayan unsurlara yönelerek en aza indirmeyi, bölgede en önemli tehdidi olan İran’a karşı destek bulmayı ve enerji arz seçeneklerini çeşitlendirmeyi amaçlamıştır.

Bunu da %40’lık enerji tedariki oranında Azerbaycan ile sağlamıştır. Azerbaycan ise İsrail ile olan ilişkinin yakınlığına lobi faaliyetlerini dengeleme algısıyla bakmaktadır ve Ermenistan ile olan sorunlarını İsrail’in dünya bağlantısıyla bertaraf etmeye çalışmaktadır.

Her ne kadar Erivan bu ilişkiden rahatsızlık duyduğunu direkt ve dolaylı olarak dile getirmiş ve partneri İran gibi hoş karşılamıyor ise de Eylül 2019’da Erivan’dan İsrail’e büyükelçilik açma üzerine bir karar tasarısı gelmiştir. Bu durumun İsrail ile olan ilişkilerinin derinliğini ‘buz dağının görünen kısmı’ olarak tanımlayan Bakü’yü ne denli rahatsız edeceği meçhul.

Gamze KOLİVAR

KAYNAKÇA
https://www.worldjewishcongress.org/en/about/communities/AZ
https://www.worldjewishcongress.org/en/news/wjc-and-eajc-leaders-meet-with-azeri-president-ilham-aliyev-5-3-2019
https://armenpress.am/eng/news/988556/
https://www.ermenihaber.am/tr/news/2019/09/23/İsrail-Ermenistan-Tel-Aviv-Büyükelçilik/164833
http://eajc.org/en/about-congress/communites/azerbaijan
https://www.timesofisrael.com/israel-named-worlds-8th-largest-arms-exporter/
https://insamer.com/tr/azerbaycanda-israil-algisi-ve-etkisi_713.html

Israel – Azerbaijan International Association (Aziz)


https://www.ensonhaber.com/azerbaycan-ve-israil-5-milyar-dolarlik-silah-anlasmasi-2016-12-14.html
https://t24.com.tr/haber/israille-azerbaycan-arasinda-silah-anlasmasi,197938

The sale of Azerbaijan’s Jewish community center deals a painful blow to a dwindling community


https://azertag.az/en/xeber/AZERBAIJAN_ISRAEL_INTERNATIONAL_ASSOCIATION_FOUNDED-565963
https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3758095,00.html
https://www.haksozhaber.net/insamerin-azerbaycan-raporu-israilin-guney-kafkasya-stratejisi-110293h.htm

Azerbaycandakı STK fealiyyetleri


https://tr.sputniknews.com/ortadogu/201610041025132042-israil-azerbaycan-demir-kubbe/
https://www.aipac.org/-/media/publications/policy-and-politics/aipac-periodicals/rabbinic-recap/2016/rabbinic-recap-november-11-2016.pdf
https://www.aa.com.tr/tr/analiz/pasinyan-in-tahran-ziyareti-ve-iran-ermenistan-iliskileri/1421441
http://www.ydh.com.tr/HD2540_israil-in-petrol-ihtiyacinin-yuzde-30-u-azerbaycan-dan.html

İRAN-ERMENİSTAN İLİŞKİLERİNİN DÜNÜ VE BUGÜNÜ


https://insamer.com/tr/iran-ermenistan-iliskileri-ve-belirleyici-dinamikler_2305.html
http://www.bilgesam.org/incele/1101/-azerbaycan-israil-stratejik-ortakligi/#.XYu3tEYzbIU
https://www.tepav.org.tr/upload/files/1269869551r4959.Iran_Sorununun_Gelecegi_Senaryolar__Bolgesel_Etkiler_ve_Turkiye_ye_Oneriler.pdf
https://tr.sputniknews.com/avrupa/201612301026566221-azerbaycan-iran-esedov-hasankuliyev/
https://www.posta.com.tr/azerbaycan-israile-hava-ussu-verdi-115260
https://www.yenisafak.com/dunya/israile-savas-jesti-azerbaycan-hava-ussu-375360

Israel’s Secret Staging Ground

Facebook ile yorum yapın:

Etiketler: Azerbaycan / Gamze Kolivar / İran / İsrail

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ

Göndermeden önce alttaki eksik işlemi tamamlayınız. *